Prilikom prvog susreta sa gradom, postavilo mi se pitanje: zašto, nakon što prođemo jedan blok od centralne pešačke ulice, nailazimo na zgrade međuratnog modernizma i savremene arhitekture, dok se u drugom pravcu, stotinama metara od centra, mogu videti građevine iz perioda pre XX veka? Postalo mi je zanimljivo gde tražiti stari Novi Sad i kakva je njegova struktura. Zato sam izvršio georeferenciranje istorijskih mapa na savremenu urbanističku strukturu.
Kao osnova korišćena je mapa Novog Sada iz 1745. godine, izrađena pola veka nakon osnivanja grada 1694. godine. Pored nje, korišćeni su različiti kartografski izvori iz XVIII i XIX veka za proveru i korekciju konačne šeme.
Mapa Novog Sada i Petrovaradinske tvrđave:
Uprkos tome što je korito Dunava naspram Petrovaradinske tvrđave prilikom osnivanja Novog Sada prolazilo približno istom trasom kao i danas, leva obala reke bila je močvarna, podložna plavljenju i nepogodna za izgradnju naselja. Novi Sad se u početku razvijao na neplavljenom području, na udaljenosti od 0,5 do 1 km od Dunava, duž granice drevnog korita reke, koje je iza sebe ostavilo limane, mrtvaje i močvarne predele. Tek krajem XIX i početkom XX veka, u periodu intenzivnog rasta grada, započela je aktivna urbanizacija ovog područja.
Šema ključnih puteva koji su formirali okvir grada:
Нови Сад se širio duž glavnih puteva koji su se spajali ispred pontonskog prelaza. Glavne ulice koje su oblikovale strukturu grada su Futoška, koja prelazi u ulicu Zmaj Jovina (nekadašnji naziv Glavna ulica), kao i Temerinska, koja prelazi u ulicu Nikole Pašića. Na spoju ovih puteva počinjala je Dunavska ulica – prva ulica koja je dočekivala putnike koji su prelazili Dunav sa strane Petrovaradinske tvrđave.
Približan plan sa konturama ulica:
Zanimljivo je da je gotovo čitava prvobitna struktura ulica sačuvana u savremenom gradu gotovo bez promena. Iako se neke ulice danas ne doživljavaju kao istorijske zbog savremene gradnje, one čuvaju sećanje na svoje prošlo vreme. Jedan od takvih primera je krivina fasada kuća na Bulevaru Oslobođenja (između kuća 68 i 72), koja je ostala od stare ulice.
Na mapama i shemama sredine XVIII veka, mostobran (predmostno utvrđenje) ima trouglasti oblik, a prelaz je prikazan severnije. Do kraja XVIII veka, mostobran će biti potpuno rekonstruisan i uvećan. Blokovi koji se danas pritisavaju uz Petrovaradinski most, delimično ponavljaju konture obnovljenog predmostnog utvrđenja koje je dopiralo do granice Dunavskog parka.
Ista mapa, ali sa označavanjem ključnih objekata za orijentaciju:
I na kraju – stara panorama Novog Sada, na kojoj se dobro vidi kako je grad izgledao pre izgradnje poplavljenih područja i kako je funkcionisao pontonski most.
Панорама Нови Сада от Петроварадинской крепости. Около 1899 года. Источник